“Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nhấc bổng quả đất lên” là câu nói nổi tiếng của nhà toán học, nhà vật lý học vĩ đại Archimedes và đó cũng chính là khái niệm đầu tiên của đòn bẩy. Khái niệm đòn bẩy xuất hiện ở lĩnh vực vật lý, để chỉ một công cụ có thể giúp biến đổi lực tác động lên một vật theo hướng có ích cho con người. Nói một cách dễ hiểu hơn thì đòn bẩy giúp cho con người có thể thực hiện những công việc khó nhọc một cách dễ dàng hơn.

Sau này, khái niệm đòn bẩy đã được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là hoạt động kinh doanh với tính chất tương tự: giúp cho doanh nghiệp, nhà đầu tư, những người kinh doanh đạt được mục tiêu lợi nhuận cao hơn. Tuy nhiên, đòn bẩy là công cụ có tính 2 mặt, nếu sử dụng hợp lý và hiệu quả, nó sẽ giúp tối đa hóa lợi ích, ngược lại, nó khiến cho kết quả kinh doanh gặp nhiều rủi ro hơn.

Trong bài viết lần này, kienthucforex.com sẽ giới thiệu đến các bạn khái niệm đòn bẩy trong 2 lĩnh vực kinh doanh, đó là hoạt động kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp và hoạt động đầu tư trên các thị trường tài chính như chứng khoán, forex.

Đòn bẩy trong hoạt động kinh doanh, sản xuất của doanh nghiệp

Trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp thì đòn bẩy có 3 loại: đòn bẩy hoạt động, đòn bẩy tài chính và đòn bẩy tổng hợp.

Đòn bẩy hoạt động (Operating Leverage)

Đòn bẩy hoạt động chỉ mức độ sử dụng chi phí cố định trong tổng chi phí sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp nhằm gia tăng lợi nhuận trước thuế và lãi vay.

Mức độ sử dụng đòn bẩy hoạt động được tính bằng tỷ trọng của chi phí cố định trong tổng chi phí sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Tỷ trọng này càng lớn có nghĩa là doanh nghiệp đang sử dụng đòn bẩy hoạt động cao và ngược lại.

  • Chi phí cố định (định phí) là những khoản chi phí mà không thay đổi khi sản lượng thay đổi như chi phí khấu hao tài sản cố định, chi phí bảo hiểm, một phần chi phí quản lý…
  • Chi phí biến đổi (biến phí) là khoản phí sẽ thay đổi khi sản lượng thay đổi, các chi phí này liên quan đến quá trình tạo ra một sản phẩm như chi phí nguyên vật liệu, nhân công, điện nước sản xuất…

Ví dụ: 2 công ty A và B sản xuất chung một loại sản phẩm và có kế hoạch sản xuất ra sản lượng như nhau. Công ty A có tổng chi phí sản xuất là 100 triệu, trong đó bao gồm 40 triệu định phí và 60 triệu biến phí, vậy, tỷ số đòn bẩy hoạt động của công ty A là 0.4. Công ty B có tổng chi phí sản xuất cũng là 100 triệu nhưng bao gồm 70 triệu định phí và 30 triệu biến phí, tỷ số đòn bẩy của công ty B là 0.7. Ta nói, công ty B có đòn bẩy hoạt động cao hơn công ty A.

Đòn bẩy hoạt động ảnh hưởng đến lợi nhuận của doanh nghiệp như thế nào?

Thực chất, đòn bẩy hoạt động phản ánh tỷ lệ thay đổi của lợi nhuận trước thuế và lãi vay do sự thay đổi về sản lượng tiêu thụ. Đòn bẩy hoạt động sẽ cho biết khi sản lượng (hay doanh thu) tăng/giảm 1% thì lợi nhuận trước thuế và lãi vay sẽ tăng/giảm bao nhiêu phần trăm.

  • EBIT : Lợi nhuận trước thuế và lãi vay
  • P: giá bán sản phẩm
  • Q: sản lượng tiêu thụ
  • V: biến phí
  • F: định phí

Để xác định mức độ tác động của đòn bẩy hoạt động đến tỷ lệ thay đổi của EBIT khi sản lượng hay doanh thu thay đổi, chúng ta có khái niệm Độ bẩy hoạt động hay độ nghiêng của đòn bẩy hoạt động (DOL – Degree of Operating Leverage).

DOL = Tỷ lệ thay đổi EBIT/Tỷ lệ thay đổi sản lượng hoặc doanh thu

Từ công thức này, suy ra: khi sản lượng hoặc doanh thu thay đổi a% thì EBIT sẽ thay đổi DOL x a%.

Công thức tính DOL

DOL = (∆EBIT/EBIT)/(∆Q/Q)

  • EBIT = Doanh thu – Chi phí = P.Q – (Q.V + F) = Q. (P – V) – F
  • Khi hòa vốn, nghĩa là doanh thu đủ bù đắp chi phí thì EBIT = 0, suy ra Q. (P – V) = F, vậy sản lượng hòa vốn Q0 = F/(P – V).

Sau khi khai triển và tính toán lại công thức thì DOL = Q/(Q-Q0).

Đối với các doanh nghiệp sản xuất nhiều loại sản phẩm khác nhau thì công thức DOL sẽ được tính theo doanh thu:

DOL = (Doanh thu – tổng biến phí)/(Doanh thu – tổng biến phí – định phí) = (EBIT + F)/EBIT.

Ví dụ: tác động của đòn bẩy hoạt động đến EBIT của 3 doanh nghiệp có tỷ số đòn bẩy hoạt động khác nhau: (đơn vị: tỷ đồng)

DOL của doanh nghiệp A bằng 2 có nghĩa là tại mức doanh thu 90 tỷ, khi doanh thu tăng thêm 20% thì EBIT sẽ tăng thêm 40% và ngược lại. Tương tự cho 2 doanh nghiệp còn lại.

Chi phí cố định càng lớn thì tỷ lệ tăng của EBIT càng cao. Chính vì thế, sử dụng đòn bẩy hoạt động hợp lý sẽ có tác dụng khuếch đại tỷ lệ gia tăng của EBIT, tuy nhiên, sự khuếch đại này có xu hướng giảm dần. Điều này được thể hiện rõ khi tỷ lệ đòn bẩy hoạt động của A, B, C đang tăng dần, DOL của B cao hơn A nhưng của C lại thấp hơn B.

Quay trở lại công thức tính DOL theo sản lượng: DOL = Q/(Q-Q0)

Tại mỗi mức sản lượng tiêu thụ Q, doanh nghiệp sẽ xác định được một DOL, nghĩa là mức độ tác động của đòn bẩy hoạt động đến tỷ lệ thay đổi của EBIT khi sản lượng thay đổi sẽ phụ thuộc vào mỗi mức sản lượng khác nhau.

Khi Q tiến gần đến sản lượng hòa vốn thì DOL tiến đến vô cùng, ngược lại, khi Q càng xa sản lượng hòa vốn thì DOL sẽ tiến gần đến 1, lúc này, đòn bẩy hoạt động không còn tác dụng khuếch đại tỷ lệ thay đổi của EBIT. Điều này cũng có nghĩa là khi sản lượng Q càng tăng thì DOL sẽ càng giảm.

Ý nghĩa của DOL hay đòn bẩy hoạt động đối với doanh nghiệp như thế nào?

Với mỗi mức sản lượng biết trước, doanh nghiệp sẽ xác định được DOL, cho nên việc xem xét giá trị của DOL sẽ giúp doanh nghiệp biết trước được sự thay đổi của sản lượng hay doanh thu ảnh hưởng như thế nào đến EBIT, từ đó lên các chiến lược về doanh thu và chi phí cho hợp lý.

Vậy thì, rủi ro của đòn bẩy hoạt động là gì?

Thực chất, đòn bẩy hoạt động cao hay thấp không phải là nguồn gốc của rủi ro cho doanh nghiệp. Mà doanh nghiệp gặp rủi ro khi có sự thay đổi về doanh thu và chi phí sản xuất theo hướng tiêu cực. Mặc khác, đòn bẩy hoạt động khuếch đại sự thay đổi của EBIT khi doanh thu hay chi phí thay đổi nên nó cũng khuếch đại rủi ro cho doanh nghiệp.

Tóm lại, một doanh nghiệp có đòn bẩy hoạt động cao, trong trường hợp doanh thu hay chi phí thay đổi theo hướng tích cực thì nó sẽ giúp khuếch đại sự gia tăng của EBIT, ngược lại, nó sẽ khuếch đại rủi ro cho doanh nghiệp đó.

Đòn bẩy tài chính (Financial Leverage)

Đòn bẩy tài chính liên quan đến việc vay nợ của doanh nghiệp để bổ sung vào nguồn vốn kinh doanh nhằm gia tăng tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE) hay gia tăng lợi nhuận ròng trên mỗi cổ phiếu.

Tỷ số đòn bẩy tài chính được xác định bằng tỷ số nợ vay trên tổng nguồn vốn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp có tỷ số nợ vay càng lớn thì có đòn bẩy tài chính càng cao.

Ví dụ: công ty A có tổng nguồn vốn cho hoạt động sản xuất trong năm là 1 tỷ, trong đó nợ vay chiếm 700 triệu, vốn chủ sở hữu 300 triệu. Công ty B có tổng nguồn vốn là 1.2 tỷ, trong đó nợ vay chiếm 600 triệu, vốn chủ sở hữu 600 triệu. Ta nói, công ty A sử dụng đòn bẩy tài chính cao hơn công ty B.

Đòn bẩy tài chính tác động đến lợi nhuận của doanh nghiệp như thế nào?

Đòn bẩy tài chính liên quan đến việc sử dụng các nguồn tài trợ có chi phí cố định như nợ vay ngân hàng, phát hành trái phiếu hoặc cổ phiếu ưu đãi. Khi sử dụng đòn bẩy tài chính thì một sự thay đổi nhỏ trong EBIT sẽ dẫn đến sự thay đổi lớn hơn trong thu nhập mỗi cổ phần (EPS). Bên cạnh đó, đòn bẩy tài chính được xem là lá chắn thuế của doanh nghiệp vì chi phí lãi vay được tính vào chi phí phải trả, nên có tác dụng làm gia tăng tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu ROE.

Tương tự như đòn bẩy hoạt động, chúng ta cũng có khái niệm Độ bẩy tài chính hay độ nghiêng đòn bẩy tài chính (DFL – Degree of Financial Leverage), thể hiện mức độ tác động của EBIT đến EPS. DFL cho biết, khi EBIT thay đổi a% thì EPS thay đổi DFL x a%, tức là nó khuếch đại sự thay đổi của EPS khi EBIT thay đổi.

Công thức tính DFL

DFL = Tỷ lệ thay đổi EPS/Tỷ lệ thay đổi EBIT

Xét trường hợp đơn giản nhất, doanh nghiệp tài trợ vốn bằng nợ vay ngân hàng hoặc trái phiếu và không phát hành cổ phiếu ưu đãi thì:

DFL = EBIT/(EBIT – I), với I là lãi vay.

Ví dụ: Công ty A có kế hoạch kinh doanh như sau: nếu kinh tế suy thoái thì doanh thu thuần dự tính là 2 tỷ đồng, nền kinh tế bình thường thì 4 tỷ đồng và kinh tế tăng trưởng mạnh thì 7 tỷ đồng. Chi phí cố định là 700 triệu và chi phí biến đổi bằng 40% doanh thu thuần.

Với kế hoạch trên thì số vốn dự tính là 4 tỷ. Công ty đang có kế hoạch huy động vốn như sau:

  • Phương án 1: không sử dụng nợ vay, sử dụng 100% vốn cổ phần. Công ty sẽ phát hành 40.000 cổ phiếu thường với giá mỗi cổ phiếu là 100,000 đồng.
  • Phương án 2: vay nợ 30%, 70% vốn cổ phần. Công ty sẽ phát hành 28,000 cổ phiếu thường và vay 1.2 tỷ với lãi suất vay 12%/năm.
  • Phương án 2: vay nợ 60%, 40% vốn cổ phần. Công ty sẽ phát hành 16,000 cổ phiếu thường và vay 2,4 tỷ với lãi suất vay 12%/năm.

Bảng kết quả kinh doanh của công ty (đơn vị: triệu đồng)

Khi doanh nghiệp không sử dụng đòn bẩy tài chính, nếu EBIT tăng từ 500 lên 1,700, nghĩa là EBIT tăng thêm 240% thì ROE cũng tăng lên 240%, EPS tăng 240%. DFL = 1

Khi doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính 0.3, EBIT tăng thêm 240% nhưng EPS tăng thêm đến 338%. DFL = 1.4045

Khi doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính 0.6, EBIT tăng thêm 240% nhưng EPS đã tăng lên đến 566%. DFL = 2.358

Đòn bẩy tài chính càng lớn thì DFL càng cao, ROE và EPS càng cao.

Ý nghĩa của DFL đối với kết quả hoạt động của doanh nghiệp như thế nào?

Với mỗi phương án huy động vốn, tại một mức EBIT xác định, doanh nghiệp sẽ biết trước được sự thay đổi của EBIT ảnh hưởng như thế nào đến thu nhập trên mỗi cổ phần thường. Hay nói cách khác, đòn bẩy tài chính giúp doanh nghiệp nhận biết tác động của việc sử dụng nợ lên thu nhập trên một cổ phần thường.

Vậy, rủi ro mà đòn bẩy tài chính có thể đem đến cho doanh nghiệp là gì?

Một doanh nghiệp sử dụng nợ vay trong cơ cấu nguồn vốn của mình, đồng nghĩa với việc họ phải có nghĩa vụ thanh toán các chi phí phát sinh từ việc vay nợ đó, bất kể kết quả kinh doanh như thế nào.

Trong trường hợp kinh doanh thuận lợi, doanh thu tăng, EBIT tăng thì đòn bẩy tài chính càng lớn sẽ giúp cho tỷ lệ gia tăng EPS càng cao, nhưng ngược lại, nếu kinh doanh không thuận lợi, EBIT giảm, tỷ lệ đòn bẩy tài chính càng lớn sẽ làm tăng xác suất mất khả năng thanh toán của doanh nghiệp.

Đòn bẩy tổng hợp (Total Leverage)

Là việc doanh nghiệp sử dụng kết hợp cả 2 loại đòn bẩy: đòn bẩy hoạt động và đòn bẩy tài chính.

Dưới tác động của đòn bẩy hoạt động, khi thay đổi sản lượng tiêu thụ, tỷ lệ thay đổi của EBIT sẽ được khuếch đại. Khi EBIT thay đổi, đòn bẩy tài chính sẽ khuếch đại tỷ lệ thay đổi EPS. Vậy thì, khi sử dụng đòn bẩy tổng hợp, một sự thay đổi trong sản lượng tiêu thụ sẽ dẫn đến sự thay đổi lớn hơn trong thu nhập trên mỗi cổ phần thường.

Độ bẩy tổng hợp hay độ nghiêng đòn bẩy tổng hợp (DTL – Degree of Total Leverage) sẽ phản ánh được tác động của sản lượng đến thu nhập cổ phần thường EPS.

DTL = Tỷ lệ thay đổi EPS/Tỷ lệ thay đổi sản lượng = DOL x DFL

Ý nghĩa: DTL cho biết khi sản lượng tăng/giảm a% thì EPS tăng/giảm DTL x a%.

Một số loại đòn bẩy khác trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp

Bên cạnh 3 loại đòn bẩy liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất của doanh nghiệp thì đòn bẩy trong kinh doanh của doanh nghiệp còn được phân chia thành nhiều loại khác nhau.

Đòn bẩy Marketing: liên quan đến việc doanh nghiệp đầu tư một khoản chi phí vào việc marketing, truyền thông, sức ảnh hưởng của những người nổi tiếng để tiếp cận đến nhiều khách hàng hơn, tăng tỷ lệ chuyển đổi từ quan tâm sang sử dụng/mua sản phẩm, dịch vụ của công ty.

Đòn bẩy công nghệ: công nghệ góp phần tăng hiệu suất kinh doanh cho doanh nghiệp nếu biết sử dụng hiệu quả. Thay vì tốn quá nhiều nhân lực cho việc sản xuất, doanh nghiệp có thể đầu tư vào máy móc, công nghệ để tự động hóa quy trình, giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, dạng đòn bẩy này cũng liên quan đến đòn bẩy hoạt động, mà đòn bẩy hoạt động lại phần lớn phụ thuộc vào loại hình doanh nghiệp nên không phải muốn sử dụng là được.

Đòn bẩy con người: con người luôn là nhân tố quan trọng nhất của bất kỳ một doanh nghiệp nào. Một doanh nghiệp biết tận dụng nguồn lực con người tốt, về thời gian, kinh nghiệm và trí tuệ là một doanh nghiệp đang sử dụng hiệu quả đòn bẩy con người. Tuy nhiên, vì liên quan đến con người nên cũng mang nhiều yếu tố nhạy cảm. Tận dụng tốt nguồn nhân lực nhưng chế độ thưởng phạt không tốt và kỹ năng quản lý nhân sự của những nhà quản trị không thật sự xuất sắc thì đòn bẩy này cũng sẽ mang lại rủi ro rất lớn.

Đòn bẩy trong hoạt động đầu tư trên thị trường tài chính.

Khác với các loại đòn bẩy kinh doanh của doanh nghiệp, đòn bẩy trên các thị trường tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của nhà đầu tư, nhưng về bản chất của nó thì lại khá giống với đòn bẩy tài chính của doanh nghiệp, vì cùng đều liên quan đến việc sử dụng nợ vay để bổ sung vào nguồn vốn đầu tư nhằm gia tăng lợi ích hay đúng hơn là tối đa hóa lợi nhuận trên số vốn nhỏ.

Các bạn có thể hình dung như sau: bạn có 100$ tiền vốn. Với 100$ này, nếu không sử dụng đòn bẩy, bạn chỉ có thể thực hiện một giao dịch mua, bán chứng khoán, các cặp tiền, hàng hóa… với giá trị tối đa là 100$. Nếu thành công, bạn có lợi nhuận x$, thất bại, bạn thua lỗ y$.

Nhưng nếu sử dụng đòn bẩy, cũng với 100$ tiền vốn đó, bạn có thể thực hiện một giao dịch có giá trị gấp 100, 200, 500, thậm chí 1000 lần. Và nếu thành công, lợi nhuận nhận được sẽ là 100x, 200x, 500x, thậm chí 1000x, nhưng nếu thất bại, bạn thua lỗ 100y, 200y, 500y, thậm chí 1000y.

Đòn bẩy trong các hoạt động đầu tư trên thị trường tài chính thực chất là con dao 2 lưỡi, nó có thể giúp bạn gia tăng lợi nhuận lên rất nhiều lần nhưng cũng làm cho khoản thua lỗ của bạn bị khuếch đại lên rất nhiều lần.

Ở mỗi loại thị trường khác nhau, cách thức hoạt động của đòn bẩy cũng sẽ khác nhau và tỷ lệ đòn bẩy được sử dụng cũng khác nhau.

Để tìm hiểu rõ nội dung này, các bạn có thể tham khảo bài viết sau đây:

Kết luận

Bất kể trong lĩnh vực nào hay trên loại thị trường nào thì đòn bẩy cũng là một công cụ có tính 2 mặt. Việc xem xét có nên sử dụng đòn bẩy hay không và sử dụng với tỷ lệ như thế nào là phụ thuộc hoàn toàn vào từng loại hình doanh nghiệp, mức độ chấp nhận rủi ro và mục tiêu lợi nhuận của doanh nghiệp và cả nhà đầu tư. Ở một số trường hợp, nhà đầu tư hay doanh nghiệp bắt buộc phải sử dụng đòn bẩy, nhưng cũng có trường hợp, đòn bẩy không được ưa chuộng vì tính rủi ro cao. Ví dụ:

Đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp:

  • Việc sử dụng đòn bẩy hoạt động DOL do loại hình doanh nghiệp quyết định và thông thường, các doanh nghiệp cũng không thích hoạt động với điều kiện DOL cao do một sự giảm nhẹ trong sản lượng tiêu thụ cũng khiến doanh nghiệp có nguy cơ thua lỗ cao.
  • Việc sử dụng đòn bẩy tài chính DFL do chính doanh nghiệp có quyền lựa chọn sử dụng hay không và sử dụng với tỷ lệ bao nhiêu.

Đối với hoạt động đầu tư trên các thị trường tài chính:

  • Thị trường chứng khoán: nhà đầu tư rất ít khi sử dụng đòn bẩy vì chi phí lãi vay rất cao, nếu lợi nhuận không đủ cao sẽ không bù đắp được chi phí.
  • Thị trường forex: giá trị giao dịch trên thị trường này là khá lớn, biên độ lợi nhuận rất thấp nên việc sử dụng đòn bẩy là điều hiển nhiên.

Hy vọng rằng, với những nội dung mà kienthucforex.com đã chia sẻ trong bài viết này, các bạn sẽ hiểu rõ hơn về các loại đòn bẩy kinh doanh. Để nếu đang hoặc sắp là chủ một doanh nghiệp hay một nhà đầu tư trên thị trường tài chính, các bạn sẽ biết cách sử dụng đòn bẩy hiệu quả để mang lại lợi ích tối ưu nhất cho doanh nghiệp hay nguồn vốn của mình.

CHÚC CÁC BẠN THÀNH CÔNG.

Bạn vừa đọc bài viết: Các loại đòn bẩy trong kinh doanh

Đừng quên ThíchChia sẻ bài viết này bạn nhé!

Các bài viết liên quan

Bình luận
Subscribe
Notify of
guest
0 Góp ý
Inline Feedbacks
View all comments